Żabie Doły to ponad 226 hektarów zielonego terenu rozciągającego się na pograniczu Bytomia i Chorzowa, gdzie przyroda odzyskała przestrzeń po latach przemysłowej eksploatacji. Dawne wyrobiska górnicze, osadniki poflotacyjne i hałdy przekształciły się w mozaikę zbiorników wodnych, trzcinowisk i łąk, które stały się domem dla ponad 120 gatunków ptaków. To miejsce pokazuje, jak natura potrafi odrodzić się nawet w sercu uprzemysłowionego Śląska.
- 129 gatunków ptaków
- w tym bączek
- malownicze krajobrazy
- utwardzone ścieżki spacerowe
- bogata fauna ssaków
- doskonałe miejsce do obserwacji przyrody
Poprzemysłowy krajobraz który ożył
Historia tego terenu sięga XII wieku, kiedy zaczęto tu wydobywać rudy cynku i ołowiu. Później doszło górnictwo węgla kamiennego – działała tu między innymi kopalnia Barbara-Chorzów. W latach dwudziestych XX wieku powstała kopalnia rud cynkowo-ołowiowych, która przez 70 lat pracy pozostawiła po sobie hałdy i osadniki. Gdy w latach pięćdziesiątych zakończono wydobycie, grunt zaczął zapadać się, tworząc niecki wypełniające się wodą.
To co mogłoby pozostać zdegradowanym nieużytkiem, stało się z czasem przyrodniczą enklawą. Woda wypełniła zapadliska, pojawiła się roślinność, a za nią przyleciały ptaki. W 1997 roku, dzięki staraniom ornitologów i członków towarzystwa proNatura, obszar otrzymał status zespołu przyrodniczo-krajobrazowego.
Raj dla miłośników obserwacji ptaków
Żabie Doły to przede wszystkim ptasie królestwo. Odnotowano tu 129 gatunków ptaków, z czego 76 to gatunki lęgowe – to około 30 procent wszystkich gatunków lęgowych występujących w Polsce. Największą osobliwością jest niespotykanie liczna populacja bączka, najmniejszej polskiej czapli. Ten skryty ptak ukrywa się w trzcinach, ale wczesnym rankiem i wieczorami można usłyszeć jego charakterystyczne nawoływanie.
Nad zbiornikami spotkać można perkozy dwuczube, łyski, kormorany i czaple. Hałaśliwe kolonie śmieszek zapełniają brzegi stawów. W trzcinowiskach gniazdują wodniki i kszyki. Przez teren przelatują ptaki przelotne – nur czarnoszyi, perkoz rogaty, płatkonóg szydłodzioby czy mewa żółtonoga.
Bączek to gatunek zagrożony wyginięciem w regionie. Ciekawostką jest wyraźny dymorfizm płciowy – samiec i samica znacząco się od siebie różnią, co jest rzadkością wśród czapli.
Nie każdy wie, że na tym stosunkowo niewielkim obszarze żyje też bogata fauna ssaków. Można tu spotkać jeża wschodniego, lisa rudego, łasicę, kuny, a nawet przejściowo sarny i dziki. W wodzie i wokół zbiorników żyje 9 gatunków płazów, 12 gatunków ślimaków i setki gatunków owadów.
Co zobaczysz spacerując po Żabich Dołach
Przez teren zespołu prowadzą utwardzone ścieżki spacerowe o łącznej długości prawie 9,5 kilometra. Powstały one na nasypach dawnych linii kolejowych – zwykłej i wąskotorowej, która kiedyś łączyła Bytom z elektrownią w Chorzowie. Alejki wykonano ze specjalnej substancji mineralno-żywicznej, dzięki czemu nadają się do spacerów nawet po deszczu.
Rewitalizacja przeprowadzona w 2018 roku za prawie 3 miliony złotych z funduszy unijnych uporządkowała ruch turystyczny. Powstały wiaty, ławki, stanowiska do obserwacji ptaków, schody i tablice informacyjne. Na zbiornikach umieszczono sztuczne wyspy, gdzie ptaki mogą bezpiecznie odpoczywać i odbywać lęgi.
Dwa stawy zostały zagospodarowane przez wędkarzy. W wodach dominują spokojnie żerujące gatunki – płocie, leszcze, liny, karpie i karasie. Drapieżniki jak okonie są rzadkością.
Charakterystycznym punktem Żabich Dołów są graffiti z wielkimi zielonymi żabami namalowane na ścianach pod wiaduktami. Trudno je przeoczyć.
Ślady historii – schrony bojowe
Miłośnicy historii powinni poszukać schronów bojowych, które współtworzyły Obszar Warowny Śląsk. Na terenie parku znajduje się 5 bunkrów, a w niewielkiej odległości kolejne. Część jest zamknięta, część otwarta, choć wewnątrz często zalegają śmieci. To pozostałość po przedwojennych fortyfikacjach, które miały bronić wschodniej granicy ówczesnych Niemiec.
Różnorodność roślin na poprzemysłowym terenie
Na obszarze Żabich Dołów zarejestrowano 251 gatunków roślin naczyniowych. To wyjątkowo dużo jak na stosunkowo niewielki teren i świadczy o zróżnicowaniu siedlisk. Hałdy porośnięte są niską roślinnością, wokół zbiorników dominuje trzcina pospolita, a w wodzie rosną rzęsa wodna, mozga i turzyce.
Pojawiają się tu rośliny wodne i bagienne, łąkowe i motylkowe. Sadzone są też drzewa i krzewy – klony, topole, robinie i olchy. Niektóre rośliny chronione dobrze przystosowały się do panujących tu warunków.
Dla kogo to miejsce
Żabie Doły to świetny cel na rodzinny spacer lub przejażdżkę rowerem. Teren jest płaski, ścieżki wygodne, a różnorodność krajobrazów sprawia, że nie nudzi się tu nawet dzieciom. Miłośnicy fotografii przyrody znajdą tu wdzięczne motywy o każdej porze roku – od wiosennych lęgów ptaków po jesienne barwy roślinności.
Ornitolodzy traktują to miejsce jako jedno z najcenniejszych na Górnym Śląsku. Warto przyjść wczesnym rankiem, gdy ptaki są najbardziej aktywne, a na terenie jest mało ludzi. Właściciele psów chętnie odwiedzają Żabie Doły – relatywnie niewielki ruch turystyczny pozwala na spokojne spacery.
To też dobre miejsce na edukację przyrodniczą. Tablice informacyjne opowiadają o historii terenu i jego mieszkańcach. Niektóre szkoły organizują tu lekcje przyrody, bo trudno znaleźć lepszy przykład tego, jak natura potrafi odzyskać zdegradowane przez człowieka tereny.
Informacje praktyczne – dojazd i udogodnienia
Wstęp na teren Żabich Dołów jest bezpłatny przez cały rok, dostępny 24 godziny na dobę. To rzadkość w przypadku tak cennych przyrodniczo miejsc.
Dojazd samochodem jest najprostszym rozwiązaniem. Bezpłatny parking znajduje się od strony ulicy Krzyżowej w Bytomiu (miejsce oznaczone jako „Miejsce na ognisko i parking”) oraz przy ulicy Głównej w Chorzowie, obok Doliny Górnika i ruin basenu Liga. Transport publiczny nie jest tu szczególnie wygodny – autobusy miejskie kursują w pewnej odległości od głównych wejść.
Rower to dobra opcja, zwłaszcza że przez teren przebiega Szlak Zabytków Techniki łączący industrialne zabytki Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Na spacer warto przeznaczyć co najmniej 2-3 godziny, choć miłośnicy obserwacji ptaków mogą spędzić tu pół dnia.
Na miejscu znajdziesz wiaty chroniące przed deszczem, ławki do odpoczynku oraz stanowiska do obserwacji ptaków z lornetką. W pobliżu, od strony Chorzowa, znajduje się Dolina Górnika z restauracją, gdzie można coś zjeść po spacerze.
W 2022 roku pojawiły się kontrowersje związane z planami rozbiórki nasypów kolejowych, na których prowadzą ścieżki spacerowe. Mieszkańcy i władze Chorzowa protestowały przeciwko wycięciu 860 drzew. Sprawa trafiła do postępowania administracyjnego.
Warto połączyć wizytę w Żabich Dołach ze zwiedzaniem pobliskiego Bytomia lub Chorzowa. Oba miasta mają ciekawe zabytki poprzemysłowe, historyczne osiedla robotnicze i inne atrakcje turystyczne. Niedaleko znajduje się też Piekary Śląskie.
Najlepszy czas na wizytę to wiosna i wczesne lato, gdy ptaki zakładają gniazda i są najbardziej aktywne. Ale każda pora roku ma swój urok – jesienią pojawiają się ptaki przelotne, zimą można obserwować zimujące gatunki wodne.