W sercu zabytkowego Nikiszowca, w budynku gdzie kiedyś kobiety prały bieliznę przy wielkich kotłach i ciężkich maglach, dziś można cofnąć się w czasie o kilkadziesiąt lat. Dział Etnologii Miasta to oddział Muzeum Historii Katowic, który pokazuje jak żyli górnicy i ich rodziny na jednym z najbardziej charakterystycznych osiedli robotniczych w Polsce. To miejsce, gdzie historia nie jest zamknięta w gablotach, ale otacza zwiedzających od progu – sama ceglana bryła z początku XX wieku stanowi część opowieści.
Nikiszowiec to nie przypadkowa lokalizacja. Osiedle budowane w latach 1908-1924 dla górników kopalni Giesche powstało jako samodzielny organizm – z własnymi sklepami, szkołą, kościołem. Charakterystyczne czerwone kamienice z dziedzińcami tworzą niemal teatralną scenerię, a muzeum w dawnej pralni to naturalny punkt wyjścia do poznania tej specyficznej społeczności.
- autentyczne urządzenia pralnicze
- robotnicze mieszkanie z lat 30-60
- malarstwo mieszkańców Nikiszowca
- historia górników w interaktywnej formie
- unikalna architektura osiedla
Od pralni do muzeum – historia budynku
Budynek przy Rymarskiej 4 to połączenie pralni, magla i łaźni – infrastruktury niezbędnej w osiedlu robotniczym. Do lat 80. XX wieku pełnił swoją pierwotną funkcję. W 1996 roku lokalni działacze z Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego utworzyli tu Galerię Magiel, która zbierała pamiątki od mieszkańców – meble, naczynia, fotografie, narzędzia. Gdy w 2003 roku pojawiły się problemy finansowe, obiekt przejęło Muzeum Historii Katowic.
Prawdziwa metamorfoza nastąpiła w latach 2010-2011, kiedy przeprowadzono gruntowny remont i adaptację na cele muzealne. Środki unijne w ramach projektu „Serce Nikiszowca” pozwoliły zachować oryginalne elementy wyposażenia pralni, jednocześnie tworząc przestrzeń wystawienniczą. Otwarcie odbyło się w kwietniu 2011 roku.
Trzy wystawy stałe – co zobaczysz w muzeum
„Woda i mydło najlepsze bielidło” to ekspozycja w dawnej pralni, otwarta w 2013 roku. Zachowane oryginalne urządzenia – wielkie kotły, kadzie, suszarnie i magle – pokazują ile wysiłku wymagało zwykłe pranie. Wystawa prowadzi przez cały proces: przyniesienie kosza z bielizną, pranie na tarach, suszenie, maglowanie, aż po ułożenie wyprasowanych tkanin w wiklinowym koszu. Dla dzieciaków przyzwyczajonych do pralki automatycznej to niemal archeologia, dla starszych pokoleń – sentymentalna podróż.
„U nos w doma na Nikiszu” odtwarza typowe robotnicze mieszkanie z lat 30.-60. XX wieku. Trzy pomieszczenia – kuchnia i dwa pokoje w układzie amfiladowym – wypełnione są oryginalnymi meblami, sprzętami, bibelotami i dewocjonaliami przekazanymi przez mieszkańców Nikiszowca. Choć układ pomieszczeń nie odzwierciedla dokładnie nikiszowieckich mieszkań, wyposażenie jest autentyczne. Można zajrzeć do kredensów, zobaczyć jak wyglądał stół nakryty do obiadu, jakie obrazki wisiały na ścianach.
„Wokół mistrzów Grupy Janowskiej” prezentuje malarstwo nieprofesjonalne – obrazy tworzone przez mieszkańców osiedla w wolnych chwilach. Na płótnach namalowanych przez górników, którzy po szychcie sięgali po pędzle zamiast piwa, widać charakterystyczne zabudowania Nikiszowca, sceny z kopalni, codzienne życie, ale też fantastyczne stwory i baśniowe krajobrazy. To sztuka naiwna o dużej sile wyrazu.
W październiku 2023 roku przy wejściu do muzeum stanęły dwie rzeźby beboków – Sztefa i Erwinek. Pierwsza upamiętnia kobiety korzystające z nikiszowieckiego magla, drugi – Erwina Sówkę, postać związaną z lokalną społecznością.
Dla kogo to miejsce
Muzeum sprawdzi się w różnych konfiguracjach. Rodziny z dziećmi znajdą tu konkretne przedmioty, które można obejrzeć z bliska – stare żelazka, kuchenki, zabawki. Dostępny jest rodzinny przewodnik z zagadkami do rozwiązania podczas zwiedzania. Dla starszych osób, zwłaszcza tych pamiętających czasy PRL-u, to spotkanie z przedmiotami z własnego dzieciństwa.
Miłośnicy historii i etnografii docenią autentyzm – wszystkie eksponaty pochodzą z darów mieszkańców lub zbiorów muzealnych, nie są rekwizytami kupionymi na potrzeby wystawy. Fotografowie i osoby zainteresowane architekturą znajdą inspirację zarówno w samym budynku, jak i w otaczającym osiedlu Nikiszowiec, które jest pomnikiem historii i częścią Szlaku Zabytków Techniki.
Nikiszowiec – więcej niż muzeum
Samo muzeum to zaledwie początek. Warto przeznaczyć czas na spacer po osiedlu – charakterystyczne czerwone kamienice z dziedzińcami, kościół św. Anny z potężną wieżą, zakamarki i podwórka tworzące labirynt. Osiedle żyje – są tu kawiarnie, restauracje, galerie sztuki, a w weekendy pojawia się sporo zwiedzających.
W budynku muzeum działa Punkt Informacji Turystycznej, gdzie można dostać darmowe mapki z planem osiedla i materiały o regionie. Jest też sklepik z publikacjami Muzeum Historii Katowic i pamiątkami. W holu stoją stoliki, przy których można usiąść i zaplanować dalszą trasę.
Nikiszowiec powstał jako osiedle patronackie kopalni Giesche i był zaprojektowany jako samowystarczalna społeczność. Dziś to jeden z najlepiej zachowanych przykładów robotniczej architektury w Europie.
Warsztaty, lekcje, wydarzenia
Muzeum to nie tylko wystawy stałe. Regularnie odbywają się tu warsztaty dla dzieci, lekcje muzealne, spotkania środowiskowe, projekcje etnograficznego kina studyjnego, koncerty muzyki ludowej. Podczas Industriady – corocznego święta śląskiego dziedzictwa przemysłowego – organizowane są tematyczne spacery i zwiedzania z przewodnikiem.
Warto śledzić kalendarz wydarzeń na stronie Muzeum Historii Katowic, bo program bywa bogaty. Zdarzają się też wystawy czasowe poświęcone różnym aspektom życia na Górnym Śląsku.
Informacje praktyczne – godziny otwarcia i ceny biletów
Godziny otwarcia:
- Wtorek-piątek: 10:00-18:00
- Sobota: 10:00-16:00
- Niedziela: 11:00-15:00
- Poniedziałek: zamknięte
Ostatnie wejście na wystawę 30 minut przed zamknięciem. Muzeum jest nieczynne w wybrane święta: 1 stycznia, 6 stycznia, Wielki Piątek, Wielka Sobota, Wielkanoc, Boże Ciało, 15 sierpnia, 1 listopada, 11 listopada, 25 grudnia, 31 grudnia.
Wstęp: We wtorki wstęp na wystawy stałe jest bezpłatny. W pozostałe dni obowiązują standardowe ceny biletów – aktualne informacje dostępne są na stronie mhk.katowice.pl lub pod numerem telefonu 32 353 95 59.
Jak dojechać: Nikiszowiec znajduje się we wschodniej części Katowic. Najwygodniej dojechać tramwajem (linie prowadzące w kierunku Nikiszowca) – przystanek Nikiszowiec Plac, stamtąd kilka minut spaceru. Samochodem można dojechać ulicami Oswobodzenia lub Bytkowską, w okolicy są miejsca parkingowe, choć w weekendy bywa tłoczno.
Ile czasu zarezerwować: Samo zwiedzanie trzech wystaw to około godziny, może półtorej jeśli czyta się opisy i przygląda eksponatom dokładnie. Dodając spacer po Nikiszowcu – warto przeznaczyć 2-3 godziny. W budynku jest winda, toaleta z przewijakiem dla niemowląt.
Kontakt: ul. Rymarska 4, 40-425 Katowice, tel. 32 353 95 59, e-mail: [email protected]