Sztolnia Królowa Luiza Zabrze

Pod centrum Zabrza, praktycznie pod stopami przechodniów, ciągnie się ponad 14 kilometrów podziemnych korytarzy. To pozostałość po jednej z najstarszych kopalń węgla kamiennego na Górnym Śląsku – Sztolni Królowa Luiza. Dziś to część Muzeum Górnictwa Węglowego, miejsce gdzie można zejść pod ziemię i zobaczyć jak wyglądała praca górników, a przy okazji przeżyć kilka naprawdę niezłych atrakcji. Łącznie z najdłuższym podziemnym spływem łodzią w Europie.

Nie każdy wie, że cały kompleks składa się z trzech różnych lokalizacji rozsianych po mieście. Przy ulicy Wolności znajduje się zabytkowa łaźnia łańcuszkowa – to tutaj zaczyna się słynny podziemny spływ. Ulica Mochnackiego to punkt wejściowy do Podziemnego Królestwa Maszyn, trasy stworzonej z myślą o rodzinach z dziećmi. Trzecia lokalizacja przy ulicy Karola Miarki to wylot Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej.

Historia kopalni i sztolni – 64 lata budowy

Wszystko zaczęło się pod koniec XVIII wieku. Inżynier górniczy Salomon Isaac, sprowadzony z Brabantu, odkrył w dolinie rzeki Czarniawki bogate pokłady węgla. W 1791 roku ruszyła budowa jednej z pierwszych państwowych kopalń na Górnym Śląsku. Początkowo nazwano ją Kopalnią Królewską, ale w 1811 roku otrzymała nazwę Królowa Luiza – na pamiątkę zmarłej rok wcześniej żony króla Fryderyka Wilhelma III.

Problem pojawił się szybko – woda. Wyrobiska zalewała woda gruntowa, co utrudniało wydobycie. Fryderyk Wilhelm von Reden wraz z Johnem Baildonem zaprojektowali więc Główną Kluczową Sztolnię Dziedziczną – podziemne wyrobisko odwadniające. Miała docelowo mieć prawie 30 kilometrów i sięgać aż do Mysłowic, odwadniając kopalnie z dużej części Górnego Śląska.

Budowa sztolni rozpoczęła się 23 czerwca 1799 roku w dolinie rzeki Bytomki i trwała aż 64 lata! Wszystkie prace wykonywano ręcznie, używając tylko pyrlika, żelazka i kilofa. Ostatecznie w 1863 roku sztolnia połączyła dwie pruskie kopalnie – Królową Luizę w Zabrzu i Króla w Chorzowie, osiągając długość ponad 14 kilometrów.

Sztolnia nie tylko odwadniała kopalnie. Po drodze zbierała wodę z prywatnych kopalń gwareckich, a na odcinku zabrzańskim transportowano nią węgiel. Specjalne drewniane łodzie płynęły podziemnymi korytarzami do Kanału Kłodnickiego, skąd węgiel trafiał przez Odrę nawet do Szczecina i Berlina. Głównym odbiorcą była jednak Królewska Odlewnia Żeliwa w Gliwicach.

Kopalnia Królowa Luiza przez ponad sto lat była jedną z największych i najnowocześniejszych kopalń regionu. Odpowiadała nawet za 25% całego wydobycia węgla na Górnym Śląsku. To tutaj po raz pierwszy zastosowano maszyny wyciągowe, wentylatory, pompy odwadniające i wiertarki. Fedrowanie zakończyła dopiero w 1998 roku. Przez ponad 150 lat sztolnia chroniła kopalnie przed zalaniem – działała do lat 50. XX wieku, kiedy ją zamknięto.

Podziemny spływ sztolnią – najdłuższy w Europie

Największą atrakcją kompleksu jest Podziemna Trasa Wodna. To spektakularny spływ łodziami przez XIX-wieczne korytarze dawnej sztolni – najdłuższy tego typu w Europie, liczący ponad kilometr. Trasa rozpoczyna się przy dawnej Łaźni Łańcuszkowej na ulicy Wolności. Stamtąd specjalny autobus muzeum zawozi gości na drugi koniec – tam dopiero zaczyna się prawdziwa przygoda.

Spływ to nie tylko pływanie w ciemnościach. Całą trasę urozmaicają projekcje świetlne, wizualizacje pokazujące labirynt szybów i korytarzy ciągnących się pod Zabrzem, interaktywne elementy jak projekcja historii hrabiego Guido. Klimatyczne światło i dźwięki tworzą naprawdę immersyjne doświadczenie. Po spływie można odpocząć w najgłębiej położonym pubie w Europie – w strefie K8, gdzie serwują kawę, piwo Guido i śląskie dania.

Trasa wodna przeznaczona jest dla dzieci od 7 roku życia wzwyż. Trwa około 2 godzin.

Podziemne Królestwo Maszyn – dla rodzin z dziećmi

Jeśli podróżujesz z młodszymi dziećmi, warto wybrać Podziemną Trasę Rodzinną prowadzącą przez Królestwo Maszyn. Wejście znajduje się przy ulicy Mochnackiego 12. To trasa stworzona z myślą o rodzinach – mogą wziąć w niej udział dzieci od 4 roku życia.

Pod ziemią czeka największy w Europie podziemny park wielkogabarytowych maszyn górniczych. Te maszyny nadal działają i potrafią zrobić nie lada hałas – huk, światła, emocje pozwalają poczuć jak wyglądała prawdziwa praca pod ziemią. Dzieci uwielbiają przejażdżkę kultową kolejką Karlik. Można też przemierzyć pokład węgla o grubości ponad 6 metrów i spotkać legendarnego Skarbnika – podobno jest dosyć przyjaźnie nastawiony, ale nie dowie się ten kto sam nie sprawdzi.

Kompleks oferuje jeszcze Podziemną Trasę Turystyczną – dla dzieci od 6 lat – bardziej klasyczne zwiedzanie z przewodnikiem, bez ekstremalnych atrakcji.

Zabytkowa łaźnia łańcuszkowa i obiekty powierzchniowe

Warto zajrzeć też do obiektów na powierzchni. Łaźnia łańcuszkowa przy ulicy Wolności to jedno z najciekawszych wnętrz przemysłowych w regionie. Górnicze ubrania wisiały na specjalnych łańcuchach i po szychcie podciągano je pod sufit – dzięki temu mogły wyschnąć do następnego dnia. System prosty, ale genialny.

Do kompleksu należy też budynek maszyny wyciągowej z działającą maszyną parową, budynek zmiękczalni wody i inne zabudowania. Wszystko to pokazuje jak skomplikowana była infrastruktura górnicza i jak wiele elementów musiało współgrać, żeby kopalnia mogła funkcjonować.

W 2020 roku Sztolnia Królowa Luiza została ustanowiona częścią pomnika historii „Zabrze – zespół zabytkowych kopalni węgla kamiennego”. W 2019 roku otrzymała Europejską Nagrodę Dziedzictwa Europa Nostra za proces rewitalizacji – najbardziej prestiżowe europejskie wyróżnienie w dziedzinie dziedzictwa kulturowego.

Dla kogo jest Sztolnia Królowa Luiza

To miejsce działa na kilku poziomach. Rodziny z dziećmi znajdą tu mnóstwo atrakcji – od kolejki Karlik po podziemny spływ łodzią. Miłośnicy historii i techniki docenią autentyczne maszyny górnicze i możliwość zobaczenia jak wyglądała praca w kopalni. Nawet jeśli górnictwo nie jest twoją pasją, samo zejście pod ziemię i pływanie XIX-wiecznymi korytarzami pod centrum miasta to dość wyjątkowe doświadczenie.

Muzeum Górnictwa Węglowego, do którego należy Sztolnia Królowa Luiza (wraz z Kopalnią Guido), stara się o wpis na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To pokazuje skalę i znaczenie tego miejsca.

Warto mieć na uwadze, że różne trasy mają różne ograniczenia wiekowe. Trasa Rodzinna – od 4 lat, Turystyczna – od 6 lat, Wodna – od 7 lat. Pod ziemią panuje stała temperatura około 14-16 stopni Celsjusza, więc warto zabrać kurtkę nawet w środku lata.

Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd

Ceny biletów: Muzeum oferuje system Happy Hours – w wybranych godzinach bilety można kupić do 25 złotych taniej. Dostępny jest też SuperTicket 2 w 1, który łączy zwiedzanie Sztolni Królowa Luiza z Kopalnią Guido w niższej cenie. Konkretne ceny zależą od wybranej trasy i warto sprawdzić aktualne stawki na stronie sztolnialuiza.pl przed wizytą.

Godziny otwarcia: Zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem w określonych godzinach. Wycieczki trzeba rezerwować wcześniej przez stronę internetową lub telefonicznie. Kompleks jest czynny przez cały rok, ale harmonogram wycieczek zmienia się sezonowo.

Czas zwiedzania: W zależności od wybranej trasy – od około 1,5 do 2,5 godziny. Podziemny spływ trwa około 2 godzin. Jeśli planujesz zwiedzić kilka tras lub połączyć wizytę z Kopalnią Guido, zarezerwuj cały dzień.

Dojazd: Kompleks ma trzy lokalizacje w Zabrzu – ulica Wolności 408-410 (łaźnia, start spływu), ulica Mochnackiego 12 (Królestwo Maszyn) i ulica Karola Miarki 8 (wylot sztolni). Samochodem najłatwiej dojechać z autostrady A4, zjazd Zabrze-Zachód lub Zabrze-Północ. Parking dostępny przy każdej lokalizacji. Komunikacją miejską – liczne autobusy i tramwaje, najbliższe przystanki zależą od wybranej lokalizacji.

Co zabrać: Ciepłą bluzę lub kurtkę (pod ziemią jest chłodno), wygodne buty (lepiej sportowe niż sandały), aparat – zdjęcia są dozwolone. Kask dostajesz na miejscu.